Ô trống trong hồ sơ chấn thương: khi dữ liệu thiếu nguy hiểm hơn dữ liệu xấu

Tệp hồ sơ dài bốn mươi bảy trang. Cột ngày chấn thương trống. Cột cơ chế chấn thương trống. Cột khối lượng tập luyện bảy ngày trước đó trống. Cột ngày trở lại thi đấu trống. Cột đánh dấu tái phát trống.

Tôi đọc hết trong mười tám phút rồi ngồi im. Mười lăm năm theo dõi chấn thương thể thao đã dạy tôi quen với những báo cáo xấu: tốc độ chạy đà giảm, biên độ gập cổ chân lệch, chỉ số tải trọng vượt ngưỡng đỏ. Số xấu vẫn cứu được, vì nó chỉ thẳng vào chỗ cần sửa. Một trang giấy trắng không chỉ ra được chỗ nào cả.

Hồ sơ này thuộc về một nhóm vận động viên điền kinh trẻ, tuổi mười sáu đến mười chín, gửi tới tôi để chạy mô hình dự báo rủi ro trước một chu kỳ thi đấu lớn. Người gửi nhắn gọn: dữ liệu đã sạch. Sạch theo nghĩa không ô nào lỗi định dạng. Còn theo nghĩa tôi cần, nó rỗng.

Khoảng cách giữa "không đo" và "bằng không"

Trong y học thể thao, một ô trống hiếm khi được đọc là ô trống. Nó được đọc thành số không. Không ghi nhật ký tải trọng nghĩa là vận động viên không tập nặng. Không ghi ngày tái phát nghĩa là không tái phát. Ba phép suy diễn đó sai theo cùng một hướng: hướng làm rủi ro trông nhỏ hơn thực tế.

Tôi va vào vấn đề này năm hai nghìn mười bảy, khi biên soạn hồ sơ chấn thương cho hệ thống đào tạo trẻ của hai câu lạc bộ bóng đá lớn nhất Thượng Hải. Một trăm hai mươi sáu hồ sơ. Trong đó có tiền đạo mười chín tuổi Lưu Minh, ba lần bong gân cổ chân trong mười bốn tháng. Dữ liệu GPS cho thấy tốc độ tăng tốc năm mét đầu của cậu giảm trung bình không phẩy mười hai giây sau mỗi lần bong gân, và không lần nào quay về mức cũ.

Tôi viết bản phân tích năm nghìn chữ, dự đoán cậu đứt dây chằng chéo trước trong hai mùa nếu phác đồ hồi phục không đổi. Tòa soạn từ chối đăng vì nội dung chấn thương không hấp dẫn. Bài học không nằm ở việc tôi đúng hay sai, mà ở chỗ: kết luận chỉ đứng được khi có số liệu và có theo dõi dọc.

Điền kinh Việt Nam đang ở đúng điểm giao nhau đó. Các trung tâm huấn luyện đã có máy đo, camera, phần mềm. Cái thiếu là kỷ luật ghi chép: ghi đủ, ghi đúng ngày, ghi cả những buổi vận động viên tự tập thêm ngoài giáo án. Một buổi chạy biến tốc tự phát tối chủ nhật không xuất hiện trong báo cáo nào, nhưng nó vẫn cộng vào gân gót của cậu bé mười bảy tuổi.

Ba cơ chế biến ô trống thành chấn thương

Cơ chế dễ thấy nhất là mù tải trọng. Tỷ lệ tải cấp trên tải mãn, tức khối lượng bảy ngày gần nhất chia cho trung bình bốn tuần trước, chỉ có giá trị khi cả hai vế đều được ghi. Tuần thứ ba bỏ trống thì mẫu số co lại, tỷ lệ nhảy vọt giả tạo, mô hình báo động sai. Tuần thứ tư bỏ trống thì tỷ lệ tụt xuống, mô hình báo an toàn sai. Cùng một ô trống, hai kết luận trái ngược. Trước khi tin lời kể, hãy kiểm tra nhật ký tải trọng.

Cơ chế âm thầm hơn là nợ tích lũy. Năm hai nghìn hai mươi, khi các giải bóng đá châu Âu trở lại sau ba tháng nghỉ vì dịch, tôi hợp tác với một phòng khám y học thể thao ở Bắc Kinh để dựng lại chỉ số tải trọng cho ba mươi tám cầu thủ của một đội bóng tầm trung. Nhóm trên hai mươi tám tuổi có tiền sử chấn thương gân kheo cho thấy nguy cơ tái phát cao gấp hai phẩy sáu lần trong mười trận đầu. Mô hình dự đoán James Rodríguez nghỉ năm trận vì chấn thương bắp chân sau khi đá ba trận trong tám ngày, và điều đó xảy ra. Cơ thể không trì hoãn; nó chỉ ghi nợ – Covid là kỳ kế toán lớn nhất từng có.

Cơ chế khó ghi nhất là bất đối xứng chuyển động. Tại World Cup hai nghìn mười tám, tôi dựng lại bốn mươi bảy lần dứt điểm và ba mươi hai tình huống va chạm của Neymar ở vòng bảng. Tỷ lệ tiếp đất bằng chân trái để hấp thụ lực giảm hai mươi hai phần trăm so với trước chấn thương bàn chân hồi tháng hai. Hệ quả là số lần ngã tăng, và khán đài gọi đó là diễn. Mỗi cú lăn dài là một bản tin chấn thương bị đọc sai; tôi ở đó để dịch lại.

Với điền kinh, ba cơ chế này lộ rõ hơn. Một vận động viên bốn trăm mét có thể chạy hai vòng đua với chân trái đạp sau lệch vài milimét mà không ai thấy. Sáu tuần sau, độ lệch đó thành viêm cân gan chân. Một vận động viên nhảy xa tăng khối lượng chạy đà từ mười hai lần lên hai mươi lần trong hai tuần, không ghi lại buổi tập sức mạnh phòng ngừa, đến tuần thứ ba thì đau gân bánh chè. Nguyên nhân không nằm ở buổi tập gây chấn thương. Nó nằm ở những buổi tập không được ghi.

Trong nghề này tôi vẫn nhắc sinh viên rằng số liệu không biết nói dối; chúng chỉ chờ người đọc đúng. Nhưng số liệu chỉ nói được khi tồn tại. Một hồ sơ có bốn trường bắt buộc – cơ chế chấn thương, tải trọng bảy ngày trước đó, ngày trở lại thi đấu, cờ tái phát – cho phép tính tỷ lệ tái phát theo nhóm tuổi, theo nội dung, theo huấn luyện viên. Dưới sáu mươi phần trăm hồ sơ có đủ bốn trường đó thì mọi mô hình dự báo chỉ còn là đồ trang trí. Đó là ngưỡng tôi dùng để quyết định nhận hay từ chối một dự án.

Đòi dữ liệu bằng mọi giá sẽ sinh ra dữ liệu giả

Phản ứng đầu tiên của ban huấn luyện khi nghe phàn nàn về ô trống thường là yêu cầu điền cho đủ. Đây là sai lầm nguy hiểm hơn cả việc bỏ trống. Khi một huấn luyện viên thể lực phải nộp bảng tải trọng trước sáu giờ chiều mỗi ngày và bị chấm điểm bằng tỷ lệ điền đầy, anh ta sẽ ước lượng. Ước lượng của con người có xu hướng tròn số, lặp lại giá trị hôm trước, và tiến về phía con số mà cấp trên muốn thấy.

Cần phân biệt hai loại sai khác nhau. Số liệu lệch là lỗi kỹ thuật: máy GPS mất tín hiệu trong nhà thi đấu, cảm biến ghi sai nhịp tim khi trời lạnh; loại này sửa được bằng thiết bị tốt hơn. Lời kể sai là lỗi con người: điền số cho đủ ô, giấu một buổi tập nặng vì sợ mất suất thi đấu; loại này phá hỏng mô hình từ bên trong.

Cái bẫy còn lại là niềm tin tuyệt đối vào mô hình. Tôi từng trì hoãn công bố chỉ số tải trọng thêm hai tuần chỉ để tinh chỉnh hệ số, và suýt bỏ lỡ thời điểm cảnh báo có giá trị. Cầu toàn có hạn định thì tốt; cầu toàn không hạn định trở thành một dạng trì hoãn được trang điểm bằng thuật ngữ.

Chính các ô trống cũng là dữ liệu. Chúng chỉ ra nhân sự nào quá tải đến mức không kịp ghi chép, nội dung nào bị xem nhẹ trong quy trình, giai đoạn nào của chu kỳ huấn luyện bị buông lỏng. Cú va chạm chỉ là nghi phạm quen thuộc; thủ phạm thật nằm ở bốn mươi trận trước đó – và ở cả những trận không ai buồn ghi lại.

Kết luận mở

Với điền kinh Việt Nam, khoản đầu tư rẻ nhất và sinh lời chậm nhất không phải là thêm cảm biến hay thêm phần mềm, mà là một quy tắc: cột nào không có dữ liệu thì ghi rõ là không có, không để trống, không điền ước lượng. Một hồ sơ trung thực về sự thiếu hiểu biết có giá trị hơn một hồ sơ đầy đủ nhưng sai. Khi mùa giải tới mở ra, câu hỏi tôi muốn các trung tâm huấn luyện tự trả lời là trong số dữ liệu họ đang có, bao nhiêu ô họ dám thừa nhận mình chưa từng đo.