Khoảng trống dữ liệu bóng chuyền nữ Việt Nam: Khi người ta chỉ đếm điểm

Set 3, tỉ số 24-23. Libero của đội chủ nhà vừa cứu ba quả đập liên tiếp trong một pha bóng kéo dài 41 giây: quả đầu bằng ngực, quả thứ hai bằng cẳng tay trái sau khi đã ngã người, quả thứ ba bằng một bước di chuyển mà tôi phải xem lại hai lần mới tin là kịp.

Tôi ngồi hàng ghế thứ tư của nhà thi đấu, ngay sau khu vực kỹ thuật. Tay trái tôi ghi vào sổ: pha cứu bóng thứ 27 trong trận, pha thứ 9 thành công ở khu vực số 5. Sau trận, ban tổ chức phát cho khu vực báo chí một tờ A4 liệt kê điểm số của từng cầu thủ. Libero ấy: 0 điểm.

Về luật, tờ giấy không sai. Libero không ghi điểm. Nhưng đó cũng là toàn bộ những gì tờ giấy nói về cô ấy, và theo cách đó, tờ giấy đã xóa cô ấy khỏi trận đấu mà cô ấy vừa cứu.

Tôi vẫn tự ghi sổ sau mỗi trận bóng chuyền nữ mình dự khán. Không phải vì tôi thích hành hạ bản thân. Vì nếu tôi không ghi, sẽ không ai ghi.

Giải vô địch quốc gia nữ Việt Nam vận hành với tám đội ở mùa gần nhất. Tám đội là một quy mô nhỏ, đủ nhỏ để một người ngồi một chỗ mã hóa trọn vẹn một vòng đấu trong hai ngày. Khối lượng dữ liệu cần cho một nền bóng chuyền nữ đầy đủ nằm trong tầm với của một người, một laptop và một bảng mẫu tử tế.

Nó không được sản xuất.

Các giải nữ trong khu vực đã đi trước một quãng dài. V.League Nhật Bản công bố dữ liệu chi tiết từng pha bóng cho mọi trận đấu. KOVO Hàn Quốc vận hành một cổng thống kê cho phép tra tỉ lệ đỡ bước một của từng libero theo từng vòng xoay. Thai League có hệ thống ghi chép tối thiểu cho mọi trận trên sóng. Ở Việt Nam, dữ liệu bóng chuyền nữ tồn tại dưới dạng mảnh vụn: vài bảng PDF của Liên đoàn châu Á ở các giải AVC, vài dòng trên các trang tổng hợp quốc tế, vài bản ghi nội bộ của các đội, và sổ tay của những người như tôi.

Tôi từng tin đây là câu chuyện ngân sách. Rồi tôi ngồi tính chi phí thật của một trận: một người mã hóa, một bảng mẫu sáu chỉ số, hai giờ sau trận để đối chiếu video. Tổng chi phí thấp hơn giá thuê một chỗ ngồi khán đài VIP cho cả mùa giải.

Vấn đề nằm ở thứ tự ưu tiên, không nằm ở tiền.

Với người xem, hệ quả cụ thể hơn nhiều. Một trận bóng chuyền nữ trên sóng Việt Nam thường đi kèm bảng điểm hiển thị tên cầu thủ và số điểm. Không tỉ lệ đỡ bước một. Không số lần chắn bóng chạm tay. Không tỉ lệ ghi điểm khi có quyền phát bóng theo từng vòng xoay. Khán giả được cho biết ai ghi điểm, và bị giữ lại phần thông tin về ai làm nên điểm.

Sáu chỉ số quyết định một trận bóng chuyền nữ

Thứ nhất, tỉ lệ đỡ bước một hoàn hảo. Đây là đường bóng thứ nhất đưa được tới đúng vị trí để chuyền hai chạy trọn bộ chiến thuật đã tập. Chỉ số này là gốc, vì mọi thứ phía sau nó phụ thuộc vào nó. Các đội nữ hàng đầu châu Á giữ tỉ lệ ấy ở khoảng 45 đến 55 phần trăm. Trong 46 set tôi mã hóa ở hai mùa giải gần nhất, trung bình của các đội nữ Việt Nam nằm quanh 38 phần trăm. Khoảng cách bảy điểm phần trăm ấy không rải đều trên sân. Nó tập trung ở khu vực số 1 và số 5, nơi những quả phát bóng xoáy ngắn được nhắm tới, và nơi libero thường phải rời vị trí để bù cho đồng đội.

Hệ quả chiến thuật hiện ra ngay trên khán đài, chỉ là ít người gọi đúng tên nó. Khi bước một hoàn hảo, chuyền hai có thể chạy bóng nhanh ở số 3, kéo bóng ra biên số 4 và mở bóng sau lưng ở số 2 trong cùng một nhịp. Khi bước một lệch, cả menu sụp xuống còn một lựa chọn: bóng cao ra biên cho chủ công. Người xem gọi đó là đánh bóng bổng. Tôi gọi đó là dấu vết của một đường chuyền thứ nhất không đến nơi.

Thứ hai, tỉ lệ ghi điểm khi có quyền phát bóng theo từng vòng xoay. Bóng chuyền chia trận đấu thành sáu vòng xoay, và mỗi vòng xoay có một cấu trúc nhân sự khác nhau ở hàng trước. Đội nào hiểu vòng xoay nào của mình yếu sẽ giấu nó; đội nào không hiểu sẽ để nó lộ ra sáu lần mỗi set. Trong bảng dữ liệu của tôi, các đội nữ Việt Nam ghi điểm ở tỉ lệ 61 phần trăm trong vòng xoay có ba mũi tấn công, và 44 phần trăm trong vòng xoay chỉ có hai mũi. Chênh lệch 17 điểm phần trăm trên 100 pha bóng tương đương khoảng bốn điểm mỗi set. Bốn điểm mỗi set là một set. Một set là một trận.

Thứ ba, chắn bóng mỗi set và số lần chắn bóng chạm tay. Số lần chắn bóng chạm tay là chỉ số bị bỏ quên nặng nhất trong bóng chuyền Việt Nam, vì nó không mang lại điểm trực tiếp và không xuất hiện trên bất kỳ bảng điểm nào. Trung bình các đội nữ Việt Nam trong mẫu của tôi chắn trực tiếp 1,8 lần mỗi set, so với khoảng 3,1 lần của các đội Thái Lan và 3,6 lần của Nhật Bản. Nhưng số lần chắn chạm tay lại ở mức 11 lần mỗi set, xấp xỉ nhóm dẫn đầu. Đôi tay ở đó. Hệ thống phòng ngự phía sau đôi tay ấy thì không.

Thứ tư, tỉ lệ ăn điểm trực tiếp trên lỗi phát bóng. Phát bóng của bóng chuyền nữ Việt Nam đã thay đổi rõ rệt trong bốn mùa gần đây: uy lực tăng, độ ổn định giảm. Tỉ lệ giữa số điểm ăn trực tiếp và số lỗi phát của các đội trong mẫu của tôi nằm quanh 0,6, trong khi các đội dẫn đầu châu Á giữ mức trên 1,0. Diễn giải cần thận trọng. Tỉ lệ này thấp có thể nghĩa là phát bóng dở, hoặc nghĩa là phát bóng tham. Trong trường hợp các đội nữ Việt Nam, phần lớn là vế thứ hai.

Thứ năm, tỉ lệ tấn công ngoài hệ thống. Đây là tỉ lệ những pha tấn công diễn ra sau một đường bước một không hoàn hảo, nghĩa là phụ thuộc vào năng lực cá nhân thay vì bài bản tập thể. Các đội nữ Việt Nam dành khoảng 41 phần trăm số pha tấn công cho nhóm này, so với 29 phần trăm của Thái Lan. Điều thú vị nằm ở hiệu suất: các chủ công Việt Nam đạt hiệu suất 0,28 trong nhóm pha bóng này, gần sát mức 0,31 của đối thủ. Cầu thủ Việt Nam không yếu trong tình huống khó. Họ bị buộc phải sống trong tình huống khó quá thường xuyên.

Thứ sáu, tỉ lệ chuyển hóa từ phòng ngự sang phản công. Một pha cứu bóng đẹp chỉ có giá trị nếu đội biến nó thành điểm. Trong mẫu của tôi, các đội nữ Việt Nam chuyển hóa 33 phần trăm số pha cứu bóng thành điểm, trong khi các đội hàng đầu khu vực đạt 42 phần trăm. Chín điểm phần trăm ấy nằm ở khâu chuyền hai và khâu quyết định cuối cùng — chính là khâu mà tôi không thể đánh giá qua bảng điểm ban tổ chức.

Vòng xoay hai mũi, lỗ hổng bị đếm sai suốt nhiều năm

Trong hệ thống 5-1, đội bóng luôn có một vòng xoay mà chuyền hai đứng hàng trước, và ở vòng xoay đó chỉ còn hai mũi tấn công thực sự. Đây là điểm yếu cấu trúc của mọi đội bóng chuyền hiện đại, và mọi huấn luyện viên đều biết nó. Khác biệt giữa các nền bóng chuyền là cách họ bù.

Với bóng chuyền nữ Việt Nam, cách bù truyền thống là kéo dài vòng xoay bằng bóng cao ra biên. Cách bù hiện đại là xây dựng một chủ công hàng sau đủ mạnh để tấn công từ vị trí số 1 và số 6, biến vòng xoay hai mũi thành vòng xoay có ba lựa chọn thực tế. Trần Thị Thanh Thúy làm được điều đó ở hàng sau, và lượng bóng sau vạch 3 mét mà cô ấy nhận lấy trong các trận của đội tuyển chính là minh chứng. Nhưng một đội không thể sống bằng một người, và chính vì chúng ta không đếm số pha tấn công hàng sau của từng đội, chúng ta không biết mình đang tụt lại bao xa.

Người ta gọi đó là khoảng trống. Tôi gọi đó là những đứa trẻ bị bỏ quên.

Bài toán chiều cao không phải bài toán chiều cao

Suốt nhiều năm, mỗi lần đội tuyển nữ thua một trận lớn, lại có một cuộc tranh luận về chiều cao. Đội tuyển Việt Nam thiếu người cao, nghe rất hợp lý, và rất dễ nói.

Nhưng bảng chiều cao trung bình của các đội nữ hàng đầu châu Á kể một câu chuyện khác. Nhật Bản và Thái Lan — hai nền bóng chuyền nữ mạnh nhất châu lục trong hai thập kỷ qua — không sở hữu chiều cao trung bình vượt trội so với Việt Nam. Khoảng chênh giữa đội hình chính của các đội nữ Việt Nam và Thái Lan nằm trong khoảng một đến hai centimet. Một hai centimet không tạo ra khoảng cách 25-15.

Thứ tạo ra khoảng cách ấy là chất lượng đường bước một, tốc độ chuyền hai và khả năng tổ chức tấn công từ hàng sau. Ba thứ này đều đo được. Chúng ta không đo chúng. Và vì không đo, chúng ta quay lại tranh luận về chiều cao, thứ duy nhất có sẵn trên trang hồ sơ cầu thủ.

Cái giá ở cấp câu lạc bộ

Ở cấp câu lạc bộ, việc thiếu dữ liệu tạo ra những quyết định đắt tiền. Một đội cần một chủ công ngoại. Họ xem vài đoạn video tổng hợp, nghe vài lời giới thiệu, ký hợp đồng. Video tổng hợp luôn đẹp, vì nó là bản tuyển chọn — nó không cho biết cầu thủ ấy đỡ bước một ở mức nào, chuyển hóa thế nào khi bước một lệch, hay giữ được độ chính xác tới pha thứ 60 của trận thứ ba trong tuần.

Cùng lúc, một cầu thủ nữ Việt Nam 20 tuổi có thể đang ghi 12 điểm mỗi trận ở giải quốc nội với hiệu suất gần tương đương một ngoại binh được trả gấp năm lần. Không ai biết, vì không ai ghi. Bom tấn thầm lặng vẫn là bom tấn. Chỉ là không ai nghe thấy tiếng nổ từ chỗ ta đứng.

Giá trị thương mại đến sau khả năng đọc được trận đấu

Lập luận phổ biến trong các cuộc họp về tài trợ thể thao nữ ở Việt Nam diễn ra theo trình tự này: không có khán giả, nên không có hợp đồng; không có hợp đồng, nên không có tiền đầu tư; không có tiền, nên không có dữ liệu.

Trình tự ấy đúng về mặt cú pháp và sai về mặt vận hành. Dữ liệu không phải thứ mua bằng tiền tài trợ. Dữ liệu là thứ khiến tài trợ trở nên khả thi, vì một thương hiệu không thể gắn tên mình vào một sản phẩm mà khán giả không thể đọc. Người hâm mộ bóng đá nam biết vì sao đội nhà thua. Họ có bàn thắng kỳ vọng, có bản đồ chuyền, có chỉ số pressing. Người hâm mộ bóng chuyền nữ Việt Nam thường chỉ biết tỉ số, và tỉ số thì không giải thích được gì. Một môn thể thao không thể giải thích chính nó sẽ không tích lũy được khán giả trung thành, chỉ tích lũy được cảm xúc nhất thời.

Tôi theo dõi các trận nữ ở nhiều giải khác nhau trong nhiều năm và rút ra một quan sát ngược trực giác: thứ níu chân khán giả không phải là chiến thắng, mà là khả năng hiểu. Người ta xem lại một pha bóng ba lần khi họ biết mình đang xem cái gì.

Chúng ta săn một người, trong khi trận đấu được quyết bởi sáu chỉ số

Có một hệ quả thứ hai của việc chỉ đo điểm số. Nó định hình toàn bộ hệ thống tuyển chọn.

Khi chỉ số duy nhất được ghi là điểm, huấn luyện viên các lứa trẻ sẽ ưu tiên cầu thủ ghi được nhiều điểm nhất. Cầu thủ ghi được nhiều điểm nhất thường là người cao nhất, hoặc người được chuyền bóng nhiều nhất. Ở lứa 14 đến 16 tuổi, người được chuyền bóng nhiều nhất thường được xác định bởi chính tốc độ phát triển thể chất, không phải bởi kỹ năng sẽ quyết định sự nghiệp của họ. Và vì thế hệ thống liên tục sản sinh ra nhiều chủ công, ít libero giỏi, rất ít chuyền hai đẳng cấp.

Bóng chuyền nữ thế giới hiện đại vận hành ngược lại. Giá trị của một libero trong một đội nữ hàng đầu có thể tương đương giá trị của một chủ công, vì libero chạm bóng nhiều thứ hai trong đội và quyết định chất lượng của mọi pha tấn công phía sau. Không có chỉ số đỡ bước một, không ai chứng minh được điều đó. Không ai chứng minh được, thì không ai trả tiền.

Dữ liệu thiếu không phải vì họ không tồn tại. Mà vì chúng ta đã chọn không nhìn.

Số liệu không biết khóc, nhưng tôi thì có. Tôi khóc ở một trận nữ mùa trước, không phải vì đội tôi thích thua, mà vì tôi nhận ra mình đang là người duy nhất trong nhà thi đấu ghi lại tên của người đỡ bóng.

Điều đang thay đổi

Việc thay đổi không bắt đầu từ trên cao. Nó bắt đầu từ những người ngồi hàng ghế thứ tư, từ một huấn luyện viên trẻ chịu mở video một trận đấu ra và mã hóa 180 pha bóng bằng tay, từ một câu lạc bộ chịu công bố bảng dữ liệu trận đấu của mình như một phần của cam kết chuyên nghiệp hóa.

Bóng chuyền nữ Việt Nam đã tạo ra những khoảnh khắc mà không nền thể thao nào có thể sản xuất giả được. Những khoảnh khắc ấy xứng đáng được ghi lại bằng nhiều hơn một cột điểm.

Câu hỏi cuối cùng không nằm ở việc chúng ta có đủ người để đếm. Nó nằm ở việc chúng ta có chọn đếm hay không — và mùa giải tới, tôi muốn được ngồi ở hàng ghế thứ tư mà không phải là người duy nhất cầm sổ.